Iconen zijn van oudsher niet alleen geschilderd. Vooral reisiconen waren vaak van metaal, niet zelden geëmailleerd. Wel heel figuratief, net als de nu geschilderde iconen zijn. Vanaf een bepaalde periode werd het gebruik alleen de term icoon alleen nog te gebruiken voor op houten paneeltjes geschilderde iconen, waarbij ook vaste afspraken waren over kleurgebruik, verhoudingen, vormen en gebruikte symbolen.
Toch voelt het niet zo vreemd om nu als liefhebber van koper een icoon juist met dat (heel dunne) koper te maken en emaille te gebruiken om er meer dimensie aan te geven. Ik heb er heel wat over gelezen en veel iconen bekeken voor ik begon. Zo werk ik bij alles en juist dit was voor mij belangrijk. Wanneer je besluit een kunstvorm te gaan gebruiken die gebaseerd is op naschilderen moet je wel goed weten wat je doet als je juist niet puur na gaat schilderen. Wat doe je anders, en hoe dan, en waarom noem je het dan nog een icoon?
Bij iconen lees je steeds over transparantie, opvouwen in lagen, aardse materialen, diepte in de afbeelding - transparante emaille op koper lijkt wel ideaal!
De essentie van de icoon is voor mij de icoon als venster naar een andere wereld. Dat is een flinke opdracht aan degene die een icoon maakt. In werk en materiaal verweven zit het openen naar God. Ik zal beschrijven hoe ik het doe, er zijn voldoende icoonsites waar u alles kunt lezen over het maken van een geschilderde icoon op een houtpaneel, links vindt u een link naar een website met veel informatie.
Het kiezen van de icoon
Er zijn veel voorbeelden van iconen. Die blader ik door op zoek naar het beeld dat ik wil maken. Ontmoeting, contact, recht aankijken of juist gedeeltelijk verborgen, Maria met kind of een profeet - ik heb bijna altijd wel iets in mijn hoofd als uitgangspunt. Wanneer ik weet welke icoon ik ga maken ga ik aan het werk. Ik zorg voor een print die ik op mijn werkblad kan leggen en zorg dat ik me heb verdiept in houding, kleurgebruik en betekenis van de icoon.
Het lijstwerk staat klaar op mijn werktafel, met een flinke verdieping waar de icoon in zal passen zodat het emaille goed beschermd is.
Vanaf dit punt in de voorbereiding steek ik een kaars aan in mijn werkplaats. Ik neem een moment stilte, richt mij tot God.
Ik meet het koper af, snijd het uit en schuur de randen. Dan ga ik het koper voorbewerken.
Ritmisch schuren met middel- en fijn schuurpapier, zowel voorkant als achterkant, tot het heel fijnglanzend is. Daarna ritmisch hameren tot het hele oppervlak bewerkt is. Het koper moet leven hebben, geleefd hebben, niet strak en gepolijst zijn. Afhankelijk van de icoon die ik ga maken bewerk ik meer of minder.
Dan gloei ik het, de vlam er over, om het koper weer zacht te maken. Ik neem het voorbeeld en maak een reliëf in het koper, gezichten, misschien een arm, een lijn, een achtergrond komen wat dieper of juist wat hoger te liggen.
Het koper moet nu heel goed schoongemaakt worden, geen vet want anders zal het emaille er af springen, en alleen oxyde op plaatsen waar ik meer verweerdheid wil. Dat doe ik met speciaal schoonmaakmiddel voor koper, water en een zachte borstel. Het reliëf moet niet verdwijnen en het koper is dun, dus dit gaat heel zacht. In dit stadium ben ik me ook heel bewust van de icoon die ik maak.
Elke icoon heeft minimaal één emaillelaag, maar meestal 2, 3 of 4. Ik leg het schoongemaakte koper naast me en maak een kleurverdeling op een schetsblad, daarbij kies ik emailles en schrijf de kleurnummers op en ook in welke laag ze worden opgebracht, zodat ik op kan bouwen. Aan het poeder zie je niet altijd welke kleur het wordt, dus ik moet dat na kunnen kijken. De eerste laag heeft veel puur transparant poeder (flux), de volgende lagen bevatten naar verhouding meer kleur. Zo kunnen er verschillende kleuren over elkaar komen te liggen. Het poeder wordt in de oven gesmolten bij 700-800 graden Celsius. Daarna bekijk ik het, zoek wat ik nog mis en bouw de volgende laag op. Soms zijn de kleuren goed maar wil ik het net wat langer of wat heter in de oven, zodat de kleuren helderder worden of dieper.
Wanneer ik tevreden ben, de icoon is waar ik naar toe werkte, bevestig ik hem in de lijst. Hier gaan meerdere dagen overheen, het is een proces waarbij elke stap rustig en met aandacht moet worden uitgevoerd. Ik sluit het werk af met stilte, de icoon geplaatst in mijn gerichtheid op God.
Is het wel een icoon als ik het niet precies naschilder van het voorbeeld? Wel, ik ben ook niet in staat om mijn eigen teksten direct exact in het engels te vertalen, dat wordt vanzelf weer net wat anders. Zo gaat het ook met mijn iconen. En of het dan echt is? Het is er echt.
